Upadłość konsumencka to narzędzie prawne, które może pomóc osobom fizycznym w uporządkowaniu zadłużenia i uzyskaniu oddłużenia w przewidzianym przez ustawodawcę trybie. Dla emerytów decyzja o ogłoszeniu upadłości ma specyficzne konsekwencje, ponieważ część świadczeń emerytalnych może wchodzić do masy upadłości, jednocześnie prawo przewiduje szczególne ograniczenia i wyjątki. Jak upadłość konsumencka wpływa na emeryturę? Czy i w jakim stopniu syndyk może zająć emeryturę, 13. i 14. emeryturę oraz wynagrodzenie pracującego emeryta?
Upadłość konsumencka a emerytura – kluczowe informacje w pigułce
Aby zrozumieć i zgłębić temat upadłości konsumenckiej emerytów, warto zacząć od zapoznania się na wstępie z najważniejszymi informacjami:
- emerytury i renty mogą częściowo wchodzić do masy upadłościowej, ale istnieją ustawowe limity potrąceń
- przy zobowiązaniach innych niż alimentacyjne maksymalnie 25% świadczenia brutto może być przekazane do masy upadłości; przy zobowiązaniach alimentacyjnych limit jest wyższy
- dodatkowe roczne świadczenia (trzynasta i czternasta emerytura) są ustawowo zwolnione od potrąceń i egzekucji
- nie wszystkie długi podlegają umorzeniu — alimenty i inne kategorie zachowują odporność na oddłużenie
- procedura obejmuje likwidację majątku wchodzącego do masy, ewentualne ustalenie planu spłaty i po jego wykonaniu możliwość umorzenia pozostałych zobowiązań zgodnie z przepisami
Upadłość konsumencka emeryta i emeryta pracującego
Zgodnie z obowiązującymi przepisami każda osoba fizyczna, nieprowadząca działalności gospodarczej może ogłosić upadłość konsumencką, jeśli jest w stanie wykazać brak możliwości spłacania swojego zadłużenia, powstałego na skutek np. braku płatności czynszu, rachunków za prąd, gaz, telefon i Internet, za kredyty i pożyczki. Upadły mógł w przeszłości prowadzić działalność gospodarczą i również długi powstałe w wyniku jej prowadzenia mogą podlegać oddłużaniu, może również prowadzić działalność już po zakończonym postępowaniu upadłościowym. Co ważne, po zmianie przepisów dopuszczalne jest ogłoszenie upadłości również tych długów, które powstały na skutek zaniedbania. Na upadłość konsumencką mogą również decydować się emeryci i renciści – także ci pracujący.
Czy emerytura wchodzi do masy upadłościowej?
Tak, świadczenia emerytalne i renty mogą stanowić źródło spłat w postępowaniu upadłościowym, czyli mogą być przekazywane częściowo do masy upadłości. Jednocześnie rządowy system prawny i przepisy o świadczeniach przewidują szczególne ograniczenia dotyczące potrąceń ze świadczeń emerytalnych, które chronią podstawową część środków niezbędnych do utrzymania dłużnika. Szczegółowy zakres potrąceń i mechanizmy przekazywania części świadczeń regulują przepisy ustawy o emeryturach i rentach oraz przepisy wykonawcze dotyczące przekazywania środków do masy upadłości.
Ile można potrącić z emerytury? – kwoty wolne od egzekucji
W uproszczeniu obowiązują następujące reguły:
- przy zobowiązaniach innych niż alimentacyjne część świadczenia, która może zostać przekazana do masy upadłości, nie może przekroczyć 25% świadczenia brutto; kwotę tę oblicza się od świadczenia przed potrąceniami podatkowymi i składkami, a następnie uwzględnia się inne ustawowe wyłączenia i kwoty wolne
- przy zobowiązaniach alimentacyjnych limit zajęcia może być wyższy (np. do 60% w określonych sytuacjach wynikających z przepisów o potrąceniach ze świadczeń)
- niektóre dodatkowe świadczenia i dodatki są wyłączone spod egzekucji, a ze szczególną ochroną spotykają się dodatkowe roczne świadczenia (tzw. trzynasta i czternasta emerytura), z których nie dokonuje się potrąceń ani egzekucji
Oprócz zasady, że z emerytury można potrącić maksymalnie 25% świadczenia (w przypadku długów innych niż alimentacyjne), przepisy przewidują także tzw. kwotę wolną od potrąceń. Jest to minimalna suma, która musi pozostać emerytowi po dokonaniu zajęcia. Kwota ta podlega corocznej waloryzacji i ogłaszana jest przez Prezesa ZUS.
Dla przykładu, w 2025 kwota wolna wynosi:
- 1409,18 zł – w przypadku długów niealimentacyjnych
- 601,85 zł – przy egzekucji alimentów
W praktyce oznacza to, że syndyk lub komornik musi stosować oba ograniczenia jednocześnie: nie może potrącić więcej niż 25% emerytury, a jednocześnie musi pozostawić upadłemu co najmniej kwotę wolną od potrąceń. Dzięki temu emeryt zawsze zachowuje środki niezbędne do podstawowego utrzymania.
W praktyce oznacza to, że nawet jeżeli emeryt ogłosi upadłość, to nie trafi do syndyka całość otrzymywanego co miesiąc świadczenia; emeryt zachowa część środków niezbędnych do życia, a do masy upadłości trafia jedynie ustawowo określona część.
Upadłość konsumencka emeryta mającego na utrzymaniu inne osoby
Sytuacja emeryta, który odpowiada nie tylko za siebie, lecz także utrzymuje współmałżonka, dzieci lub inne osoby bliskie, ma znaczenie przy ocenie jego możliwości spłaty zobowiązań w toku postępowania upadłościowego. Sąd, ustalając plan spłaty wierzycieli, bierze pod uwagę nie tylko wysokość otrzymywanej emerytury, ale również koszty utrzymania gospodarstwa domowego i liczbę osób pozostających na utrzymaniu dłużnika.
Dla osoby samotnie gospodarującej podstawą jest 150% kryterium dochodowego z ustawy o pomocy społecznej. W 2025 roku kryterium to wynosi 1010 zł, więc po zastosowaniu mnożnika daje 1515 zł. Jest to kwota, którą upadły powinien zachować, jednak w przypadku emerytur jej znaczenie praktyczne jest niewielkie, ponieważ przepisy o potrąceniach z emerytur i rent przewidują wyższą kwotę wolną od zajęć.
Jeżeli natomiast upadły ma na utrzymaniu inne osoby, limit ten oblicza się jako 150% kryterium dochodowego dla osoby w rodzinie (823 zł w 2025 roku, czyli 1234,50 zł) pomnożone przez liczbę osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego. Oznacza to, że im większa liczba osób pozostaje na utrzymaniu dłużnika, tym wyższa kwota jego dochodu pozostaje wolna od zajęcia i nie wchodzi do masy upadłości.
Upadłość konsumencka emeryta pracującego
W przypadku, gdy emeryt ogłaszający upadłość pracuje, również jego wynagrodzenie podlega potrąceniom przez syndyka. Na rachunek masy upadłościowej trafia do 50% wynagrodzenia w przypadku zadłużenia niealimentacyjnego oraz do 60% w przypadku zadłużenia alimentacyjnego, z zastrzeżeniem, że kwota pozostała nie może być niższa niż minimalne wynagrodzenie.
Upadłość konsumencka może być realnym wyjściem z długów także dla emerytów, ale wymaga starannego przygotowania i pełnego zrozumienia skutków prawnych. Emerytura jako źródło dochodu może częściowo wejść do masy upadłości, jednak obowiązują istotne ograniczenia potrąceń, a dodatkowe świadczenia roczne pozostają zwykle zwolnione z egzekucji. Kluczowe jest także to, że pewne zobowiązania, zwłaszcza alimenty, nie podlegają umorzeniu. Z tego powodu przed podjęciem decyzji warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w postępowaniach upadłościowych, aby opracować optymalną strategię i zabezpieczyć interesy dłużnika oraz najbliższych.