W postępowaniach restrukturyzacyjnych, w których po stronie wierzycieli występują instytucje publiczne, kluczową kwestią staje się ocena, czy ich działanie może być traktowane jako dopuszczalne w świetle przepisów Prawa restrukturyzacyjnego. W tym kontekście zastosowanie znajduje tzw. test prywatnego wierzyciela – koncepcja stanowiąca jeden z fundamentów prawidłowego konstruowania układów restrukturyzacyjnych z udziałem wierzycieli publicznoprawnych. Na czym polega test prywatnego wierzyciela, w jakim celu i kiedy się go przeprowadza?
Czym jest test prywatnego wierzyciela?
Test prywatnego wierzyciela to narzędzie prawne wykorzystywane do ustalenia, czy zachowanie organu publicznego – np. zgoda na umorzenie należności publicznoprawnych lub odroczenie terminu ich płatności – może zostać uznane za legalną. Innymi słowy: czy prywatny wierzyciel, kierując się swoim interesem ekonomicznym, podjąłby podobną decyzję – np. odroczył termin płatności, umorzył część długu lub zawarł układ restrukturyzacyjny? Test prywatnego wierzyciela ma na celu zatem ocenę, czy pomoc organów państwowych czy samorządowych prywatnej firmie, która jako dłużnik zawiera układ restrukturyzacyjny odbywa się na zasadach wolnego rynku.
Kiedy stosuje się test prywatnego wierzyciela?
Test prywatnego wierzyciela stosuje się zawsze, gdy w ramach restrukturyzacji firmy i przygotowywania oraz realizacji układu restrukturyzacyjnego organy publiczne udzielają wsparcia dłużnikowi – czyli zawsze, gdy w gronie wierzycieli znajdują się instytucje publiczne, takie jak urzędy skarbowe, ZUS, jednostki samorządu terytorialnego czy agencje rządowe. Wówczas test prywatnego wierzyciela jest obligatoryjny.
Co musi zawierać test prywatnego wierzyciela?
Test prywatnego wierzyciela powinien składać się z kilku kluczowych elementów, które umożliwiają porównawczą analizę zasadności proponowanych warunków układowych z logicznym zachowaniem wierzyciela prywatnego. Test ten musi zawierać:
- wysokość zobowiązań publicznoprawnych objętych układem, z wyszczególnieniem każdego wierzyciela publicznego oraz treścią propozycji układowych skierowanych do poszczególnych grup wraz z:
- wartością majątku dłużnika ze wskazaniem obciążeń
- przewidywanym kosztem postępowania restrukturyzacyjnego
- kategorię, w której zaspokojeni byliby wierzyciele publicznoprawni
- informację o przewidywanym stopniu zaspokojenia poszczególnych wierzycieli publiczno-prawnych z wyszczególnionymi informacjami o
- wysokości objętych układem zobowiązań wobec poszczególnych wierzycieli publicznoprawnych
- treść propozycji układowych
- ocenę czy wierzytelności wierzyciela publicznoprawnego będą zaspokojone w większym stopniu w przypadku postępowania upadłościowego czy w przypadku wykonania układu
Dzięki temu test umożliwia rzetelne porównanie scenariusza restrukturyzacji z alternatywnym scenariuszem upadłościowym i ocenę, czy organ publicznym – działając na zasadach wolnego rynku – zaakceptowałby takie warunki. Jeśli wynik wskazuje, że działania organu odpowiadają temu, co uczyniłby prywatny wierzyciel, pomoc nie jest uznawana za niedozwoloną
Znaczenie testu w praktyce restrukturyzacyjnej
Przeprowadzenie testu prywatnego wierzyciela ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia legalności pomocy publicznej. Jeśli pomoc udzielona przez państwo nie przejdzie tego testu, może zostać uznana za niedozwoloną pomoc publiczną – co wiąże się z koniecznością jej zwrotu wraz z odsetkami, jeśli przedsiębiorstwo przeszło już restrukturyzację.
Dlatego tak ważne jest, aby organy publiczne – decydując o poparciu układu czy przyznaniu ulgi – dokonały rzetelnej oceny ekonomicznej sytuacji dłużnika i porównały ją z hipotetycznym scenariuszem działania racjonalnego wierzyciela prywatnego.
Test prywatnego wierzyciela w praktyce
Przedsiębiorca składa propozycje układowe przewidujące redukcję 40% zobowiązań wobec wszystkich wierzycieli, w tym urzędu skarbowego. Warunki układu opierają się na realnych prognozach finansowych, a analiza wykazuje, że w przypadku ogłoszenia upadłości poziom zaspokojenia wierzycieli publicznych byłby niższy – np. 20%.
W takiej sytuacji – jeśli urząd skarbowy zaakceptuje układ – jego decyzja może zostać uznana za zgodną z testem prywatnego wierzyciela, ponieważ minimalizuje straty w porównaniu do alternatywnego scenariusza. Gdyby jednak redukcja przekraczała poziom uzasadniony analizą ekonomiczną, organ ryzykowałby zarzut udzielenia pomocy publicznej.
Organ publiczny powinien w takiej sytuacji odpowiedzieć sobie na pytanie: czy prywatny wierzyciel, mając wiedzę o stanie majątkowym spółki X i możliwych skutkach upadłości, również zgodziłby się na takie warunki? Jeśli tak – udzielenie pomocy przez organ publicznoprawny restrukturyzowanej firmie jest legalne.
Test prywatnego wierzyciela stanowi nieodzowny element analizy zgodności działań organów publicznych z Prawem restrukturyzacyjnym. Jego prawidłowe przeprowadzenie pozwala z jednej strony uniknąć ryzyka uznania działania za niedozwoloną pomoc publiczną, z drugiej – umożliwia skuteczne i zgodne z prawem wspieranie przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji ekonomicznej.